Dziesi\u0119ciu guru<\/strong><\/h4>\n\n\n\nGuru Nanak by\u0142 wielkim reformatorem \u2013 przeciwstawia\u0142 si\u0119 systemowi\nkastowemu, broni\u0142 statusu kobiet, d\u0105\u017cy\u0142 do syntezy hinduizmu i islamu, pragn\u0105\u0142\noczy\u015bci\u0107 religi\u0119 z zabobon\u00f3w i guse\u0142, kt\u00f3re odci\u0105ga\u0142y ludzi od prawdy wiary,\nkoncentruj\u0105c ich uwag\u0119 na pustych rytua\u0142ach. Ale pozosta\u0142by tylko jednym z\nwielu indyjskich guru, gdyby jego mistycyzm nie szed\u0142 w parze z praktycznym\npodej\u015bciem do \u017cycia. Ruch Guru Nanaka stopniowo przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w now\u0105,\nsamodzieln\u0105, monoteistyczn\u0105 religi\u0119, poniewa\u017c pr\u00f3cz prawd wiary Nanak\nprzekazywa\u0142 swoim uczniom now\u0105 etyk\u0119. \u015awiat dla sikh\u00f3w to przyjazne i przydatne\ncz\u0142owiekowi miejsce, od kt\u00f3rego nie nale\u017cy odwraca\u0107 si\u0119 plecami, jak to czynili\npot\u0119piani przez Nanaka asceci. Podstaw\u0105 sikhijskiej etyki jest \u017cycie\ngospodarza, g\u0142owy rodziny, kt\u00f3ry uczciwie pracuje i troszczy si\u0119 o innych. To\nw\u0142a\u015bnie aktywne \u017cycie i praca dla gminy by\u0142y to\u017csame z pobo\u017cno\u015bci\u0105. Kiedy Guru\nNanak umiera\u0142 w 1539 roku, zostawi\u0142 po sobie nie tylko swoj\u0105 nauk\u0119, zawart\u0105 w\n974 hymnach, oraz nast\u0119pc\u0119, ale przede wszystkim zdyscyplinowan\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107,\nszczerze wyznaj\u0105c\u0105 now\u0105 wiar\u0119. Mantra podstawowa Guru Nanaka sta\u0142a si\u0119 dogmatem\nwiary sikhijskiej:<\/p>\n\n\n\n
Jeden jest\nB\u00f3g,<\/em><\/p>\n\n\n\nWieczna prawda jego imieniem,<\/em><\/p>\n\n\n\nStw\u00f3rca\nwszechrzeczy i wszechobecny duch. Wi<\/em>\u0119kszy ni<\/em>\u017c l<\/em>\u0119k\ni nienawi<\/em>\u015b\u0107,<\/em><\/p>\n\n\n\nNi<\/em>\u017celi forma i czas, Narodziny i <\/em>\u015bmier<\/em>\u0107, Sam on siebie o<\/em>\u015bwieca.<\/em><\/p>\n\n\n\n\u0141ask<\/em>\u0105 Guru\npozwoli\u0142 si<\/em>\u0119 pozna<\/em>\u0107.<\/em>
<\/p>\n\n\n\nKolejni guru \u2013\nAngad, Amar Das i Rama Das \u2013 umocnili sikhizm, tworz\u0105c zar\u00f3wno doktrynalne, jak\ni instytucjonalne zr\u0119by religii. Dharmsale i gurdwary sta\u0142y si\u0119 o\u015brodkami \u017cycia\nreligijnego i towarzyskiego sikh\u00f3w, a dzi\u0119ki dobrym kontaktom z cesarzem\nAkbarem wzros\u0142y tak\u017ce polityczne wp\u0142ywy guru. Wyst\u0119puj\u0105c w imieniu biednych,\nniezale\u017cnie od wyznania, sikhowie zyskiwali nie tylko nowych wyznawc\u00f3w, ale tak\u017ce\nsojusznik\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142. I chocia\u017c sikhom nie uda\u0142o si\u0119 obali\u0107 podzia\u0142\u00f3w\nkastowych, nawet we w\u0142asnej spo\u0142eczno\u015bci, to jednak kolejni guru konsekwentnie\npodkre\u015blali jedno\u015b\u0107 i r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich ludzi. Guru Amar Das powiedzia\u0142: \u201eKa\u017cda\npraca uszlachetnia, je\u015bli wykonujesz j\u0105 dobrze\u201d. To pozornie tylko oczywiste\nstwierdzenie, w \u00f3wczesnych Indiach bowiem, a obawiam si\u0119, \u017ce wci\u0105\u017c jeszcze,\nzawod\u00f3w uwa\u017canych za niegodne by\u0142o bardzo wiele. Prawdziwy sikh musi si\u0119 wi\u0119c\nwyzby\u0107 czterech cech \u2013 kirt, kul, karm i dharm. Czyli fa\u0142szywych pogl\u0105d\u00f3w na\nprac\u0119, dumy z wysokiego urodzenia b\u0105d\u017a wstydu z powodu niskiego, przypisywania\nnadmiernego znaczenia rytua\u0142om oraz za\u015bciankowego spojrzenia \u2013 na rzecz\nuniwersalizmu. Rewolucyjnym niemal posuni\u0119ciem by\u0142o wprowadzenie zakazu \u017cycia z\nja\u0142mu\u017cny. Nawet najubo\u017cszy sikh nie mo\u017ce \u017cebra\u0107, lecz \u2013 przeciwnie \u2013 ma\nobowi\u0105zek dzieli\u0107 si\u0119 z potrzebuj\u0105cymi pomocy. Zasady dotycz\u0105ce pracy by\u0142y\nprawdopodobnie najbardziej donios\u0142e, wp\u0142yn\u0119\u0142y bowiem bezpo\u015brednio na ca\u0142\u0105\nspo\u0142eczno\u015b\u0107 sikhijsk\u0105, kt\u00f3ra dzi\u0119ki ci\u0119\u017ckiej pracy i wzajemnemu wsparciu \u017cy\u0142a coraz dostatniej i zajmowa\u0142a coraz wy\u017csz\u0105 pozycj\u0119\nspo\u0142eczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Jednym z\nprze\u0142omowych moment\u00f3w w historii sikh\u00f3w by\u0142o zbudowanie w 1589 roku Harmandiru\nw Amrisarze. \u015awi\u0105tyni\u0119 postawiono na \u015brodku sztucznego jeziora, a prowadz\u0105ce do\nca\u0142ego obiektu cztery wej\u015bcia mia\u0142y symbolizowa\u0107, \u017ce Harmandir jest otwarty dla\nwszystkich czterech kast. Kiedy w 1604 roku Guru Ard\u017can uko\u0144czy\u0142 zbi\u00f3r\nsikhijskich hymn\u00f3w, ksi\u0119ga Adi Granth zosta\u0142a umieszczona w Harmandirze, staj\u0105c\nsi\u0119 celem pielgrzymek. Sikhizm prze\u017cywa\u0142 wtedy prawdziwy rozkwit, a wraz z nim\ntak\u017ce Amritsar. Miasto pe\u0142ne by\u0142o m\u0119\u017cczyzn w turbanach, Guru bowiem uzna\u0142, \u017ce\npotrzebny jest element symbolicznie odr\u00f3\u017cniaj\u0105cy sikh\u00f3w od wyznawc\u00f3w innych\nreligii. Ten, kto odwa\u017cnie demonstruje symbole swojej wiary, oka\u017ce si\u0119\nprawdopodobnie bardziej lojalny wobec wsp\u00f3\u0142braci od tego, kto swoj\u0105 religi\u0119\nukrywa. Paradoksalnie \u2013 m\u0119cze\u0144ska \u015bmier\u0107 Guru Ard\u017cana, pos\u0105dzanego o sprzyjanie ksi\u0119ciu Chusru w walce o tron z rodzonym ojcem \u2013 cesarzem\nD\u017cehangirem \u2013 umocni\u0142a tylko\nsikhizm i jeszcze bardziej zintegrowa\u0142a jego\nwyznawc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Nast\u0119pny guru,\nHargobind, pod wp\u0142ywem \u015bmierci ojca i niekorzystnej sytuacji politycznej\nzmieni\u0142 charakter religii, kt\u00f3ra uwa\u017cana by\u0142a, nie do ko\u0144ca s\u0142usznie, za\npacyfistyczn\u0105. Odt\u0105d sikhizm sta\u0142 si\u0119 religi\u0105 dw\u00f3ch szabli, a op\u00f3r przeciwko\nniesprawiedliwo\u015bci \u2013 obowi\u0105zkiem jego wyznawc\u00f3w. Kolejni cesarze z dynastii\nMogo\u0142\u00f3w nie poszli w \u015blady cesarza\nAkbara, wi\u0119c i sikhizm, aby przetrwa\u0107, musia\u0142 si\u0119 przystosowa\u0107 do nowych warunk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Tym, kt\u00f3ry po\nlatach rz\u0105d\u00f3w Guru Har Rai i Guru Har Kriszana obj\u0105\u0142 sukcesj\u0119 i zosta\u0142\ndziewi\u0105tym guru, by\u0142 syn Hargobinda \u2013 Tegh Bahadur, \u201eDzielna Szabla\u201d. Cesarzem\nby\u0142 wtedy Aurangzeb, z kt\u00f3rego rozkazu burzono hinduskie \u015bwi\u0105tynie, a wiernych\nsi\u0142\u0105 nawracano na islam. Cesarz wezwa\u0142 do pa\u0142acu Guru Tegh Bahadura i pr\u00f3bowa\u0142\nzmusi\u0107 do wyrzeczenia si\u0119 swojej wiary. Bahadur wybra\u0142 \u015bmier\u0107 \u2013 nie tylko za\nw\u0142asn\u0105 wiar\u0119, lecz tak\u017ce za hinduizm i wolno\u015b\u0107 religijn\u0105. Staj\u0105c si\u0119\nm\u0119czennikiem, sta\u0142 si\u0119 jednocze\u015bnie iskr\u0105, kt\u00f3ra definitywnie odmieni\u0142a sikhizm\ni na nowo rozpali\u0142a przygasaj\u0105ce p\u0142omienie wiary.<\/p>\n\n\n\n
Dziesi\u0105tym guru\nsikh\u00f3w zosta\u0142 syn Bahadura \u2013 Gobind Rai. W niespokojnych czasach, gdy na\nterytorium cesarstwa Mogo\u0142\u00f3w raz po raz dochodzi\u0142o do rzezi hindus\u00f3w i sikh\u00f3w,\nGuru Gobind z zewn\u0119trznych problem\u00f3w uczyni\u0142 spoiwo jedno\u015bci wsp\u00f3lnoty\nsikhijskiej. To w\u0142a\u015bnie Gobind og\u0142osi\u0142 s\u0142ynny kodeks post\u0119powania i powo\u0142a\u0142 o \u017cycia\nBractwo Khals\u0119, czyli Czystych. Cz\u0142onkowie Khalsy musieli odt\u0105d, jako symbole\n\u0142adu duchowego, skromno\u015bci, dyscypliny moralnej, czysto\u015bci obyczaj\u00f3w oraz\ngotowo\u015bci do walki, nosi\u0107 nieobci\u0119te w\u0142osy (kesz), grzebienie (kangha), stalowe\nobr\u0119cze na nadgarstkach (kara), kr\u00f3tkie spodnie (kacz) oraz miecze (kirpan).\nPrzestrzegaj\u0105cy Pi\u0119ciu K, po przej\u015bciu inicjacji, przybierali nazwisko Singh\n(lew), a kobiety Kaur (ksi\u0119\u017cniczka). Utworzenie Khalsy mia\u0142o umacnia\u0107 poczucie\ngodno\u015bci i oprze\u0107 jedno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnoty na pos\u0142usze\u0144stwie wobec Guru.<\/p>\n\n\n\n
Dodatkowo, aby sp\u00f3r o sukcesj\u0119 nie por\u00f3\u017cni\u0142 sikh\u00f3w, jak to ju\u017c wcze\u015bniej bywa\u0142o, Guru Gobind Singh podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, \u017ce po jego \u015bmierci kolejnym Guru zostanie \u015awi\u0119ta Ksi\u0119ga1<\/sup> , kt\u00f3rej orygina\u0142 z\u0142o\u017cono w Harmandirze w Amritsarze. Odt\u0105d wszystkie wa\u017cne decyzje nale\u017ca\u0142o podejmowa\u0107 na podstawie losowo wybranego fragmentu Guru Granth Sahib. Guru Gobind Singh zostawi\u0142 sikhom tak\u017ce s\u0142ynny dwuwiersz, kt\u00f3ry u\u015bwi\u0119ca\u0142 ide\u0119 wojny sprawiedliwej:<\/p>\n\n\n\n„Kiedy wszystkie wysi\u0142ki, aby przywr\u00f3ci\u0107 pok\u00f3j, oka\u017c\u0105 si\u0119 daremne i zbraknie s\u0142\u00f3w,
Niech b\u0142y\u015bnie stal; wtedy pora wyci\u0105gn\u0105\u0107 miecz.”<\/p>\n\n\n\n
1<\/sup> W\nniekt\u00f3rych pismach na temat sikhizmu spotyka si\u0119 tak\u017ce form\u0119 Pani Ksi\u0119ga,<\/p>\n\n\n\njednak Guru\nGranth Sahib znaczy raczej Pan Mistrz Ksi\u0119ga, co dla polskiego czytelnika brzmi\nniezrozumiale. Dlatego przyj\u0119\u0142am form\u0119 \u015awi\u0119ta Ksi\u0119ga, cho\u0107 nie jest to dos\u0142owne\nt\u0142umaczenie.
<\/p>\n\n\n\n
Kiedy\nwszystkie wysi\u0142ki, aby przywr\u00f3ci<\/em>\u0107 pok\u00f3j, oka<\/em>\u017c\u0105\nsi<\/em>\u0119 daremne i zbraknie s\u0142\u00f3w, Niech b\u0142y<\/em>\u015bnie stal; wtedy pora wyci<\/em>\u0105gn<\/em>\u0105\u0107\nmiecz.<\/em><\/p>\n\n\n\nJak pokaza\u0142a historia, sikhowie musieli wyci\u0105ga\u0107 miecz wielokrotnie w ci\u0105gu kolejnych wiek\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Lwy Pend\u017cabu<\/strong><\/h6>\n\n\n\nSikhowie to\nnajlepsi indyjscy rolnicy i hodowcy byd\u0142a, \u015bwietni rzemie\u015blnicy i in\u017cynierowie,\ncenieni kierowcy i mechanicy. Ale mimo tych wszystkich zalet, wci\u0105\u017c jeszcze\nnajbardziej kojarz\u0105 si\u0119 z wojownikami \u2013 i to nie tylko dlatego, \u017ce stanowi\u0105\ntrzon indyjskiej armii i policji.<\/p>\n\n\n\n
Idea\u0142\nwalecznego sikha si\u0119ga czas\u00f3w pi\u0105tego Guru \u2013 Ard\u017cana. To on swoj\u0105 m\u0119cze\u0144sk\u0105\n\u015bmierci\u0105 otworzy\u0142 rozdzia\u0142 martyrologiczny w historii sikhizmu. Od jego czas\u00f3w\noddanie \u017cycia za wiar\u0119 by\u0142o obowi\u0105zkiem i przywilejem ka\u017cdego sikha. Jednak\ndecyduj\u0105ce znaczenie dla przekszta\u0142cenia pokojowej wsp\u00f3lnoty w wojowniczy zakon\n\u201eczystej wiary\u201d (Khalsa Panth) mia\u0142 ostatni Guru \u2013 Gobind Singh.<\/p>\n\n\n\n
Wiele lat\np\u00f3\u017aniej Rand\u017cit Singh, nazywany sikhijskim Bonapartem, rozbudzi\u0142 aspiracje\nsikh\u00f3w do posiadania w\u0142asnego pa\u0144stwa. By\u0142 to czas wyj\u0105tkowej prosperity\nsikhijskiej spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3ra \u017cy\u0142a w symbiozie z wyznawcami hinduizmu. Jednak\nkiedy sikhijskie pa\u0144stwo ze stolic\u0105 w Lahore zosta\u0142o zaanektowane przez\nAnglik\u00f3w w 1849, os\u0142ab\u0142y tak\u017ce zwi\u0105zki sikhizmu z hinduizmem. Sikhowie nie\nmogli zapomnie\u0107, \u017ce w czasie podboju Pend\u017cabu u boku Anglik\u00f3w walczyli\nMarathowie, Rad\u017cpuci, Biharczycy i Bengalczycy. To ich pomoc zadecydowa\u0142a o\nostatecznej kl\u0119sce Rand\u017cita Singha \u2013 tego samego, kt\u00f3ry w obronie hinduizmu\nwalczy\u0142 z muzu\u0142manami i sk\u0142ada\u0142 hojne ofiary w hinduskich \u015bwi\u0105tyniach. Hinduska\nniewdzi\u0119czno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d sikh\u00f3w przys\u0142owiowa \u2013 od tej pory Lwy Pend\u017cabu\nwola\u0142y walczy\u0107 po stronie Anglik\u00f3w, kt\u00f3rzy szybko docenili ich lojalno\u015b\u0107 i\nwaleczno\u015b\u0107, wynagradzaj\u0105c je licznymi przywilejami i stanowiskami w\nadministracji, wojsku i policji.<\/p>\n\n\n\n
Rozd\u017awi\u0119k\nmi\u0119dzy sikhami a hindusami powi\u0119kszy\u0142 si\u0119 jeszcze bardziej w 1877 roku, gdy do\nPend\u017cabu przyby\u0142 Swami Dayananda Saraswati, za\u0142o\u017cyciel Stowarzyszenia Ari\u00f3w i\ng\u0142osiciel odrodzenia hinduizmu. Sikhowie zawsze bronili wolno\u015bci religijnej,\ntymczasem Saraswati publicznie obra\u017ca\u0142 Guru Nanaka i lekcewa\u017c\u0105co wypowiada\u0142 si\u0119\no Guru Granth Sahib z\u0142o\u017conej w amritsarskiej Z\u0142otej \u015awi\u0105tyni. To musia\u0142o\nwywo\u0142a\u0107 reakcj\u0119 \u2013 w Pend\u017cabie powstawa\u0142y sikhijskie organizacje, radykalne ko\u0142a\nm\u0142odzie\u017cy, propagandowe broszury w stylu Nie jeste\u015bmy hindusami Kahana Singha.<\/p>\n\n\n\n
W latach 20. XX wieku narodzi\u0142 si\u0119 ruch Akali Dal (Unia\nNie\u015bmiertelnych), kt\u00f3ry postawi\u0142 sobie za cel wyrwanie gurdwar, \u0142\u0105cznie z ich\npoka\u017anymi funduszami, spod kontroli dziedzicznych kap\u0142an\u00f3w (mahant\u00f3w), z kt\u00f3rych\nwielu by\u0142o hindusami. W\u0142adze brytyjskie, kt\u00f3re chwilowo nie potrzebowa\u0142y\nsikhijskich szabel, opowiedzia\u0142y si\u0119 przeciwko akalistom. Sikhowie ju\u017c wcze\u015bniej uwa\u017cali,\n\u017ce ich wk\u0142ad w zwyci\u0119stwo nad Turcj\u0105 i Niemcami nie zosta\u0142 nale\u017cycie\nnagrodzony przez Anglik\u00f3w, zw\u0142aszcza \u017ce kontakt ze \u015bwiatem, wskutek pend\u017cabskiej\nemigracji do Stan\u00f3w Zjednoczonych i Kanady, rozbudzi\u0142 ich \u015bwiadomo\u015b\u0107\npolityczn\u0105. Teraz czara goryczy zosta\u0142a przelana. W \u0142onie Akali Dal zrodzi\u0142a\nsi\u0119 my\u015bl o Khalistanie \u2013 pa\u0144stwie sikh\u00f3w. Druga wojna \u015bwiatowa odsun\u0119\u0142a te\nmy\u015bli na dalszy plan. Jak si\u0119 mia\u0142o okaza\u0107 \u2013\nchwilowo.<\/p>\n\n\n\n
Sikhowie maj\u0105\nniezaprzeczalny wk\u0142ad w wykuwanie niepodleg\u0142o\u015bci Indii. Od pocz\u0105tku w\u0142\u0105czyli\nsi\u0119 w ruch na rzecz autonomii, ale nie na spos\u00f3b zalecany przez Gandhiego, lecz\nw\u0142asny \u2013 zbrojny. Jak podaj\u0105 W. Owen Cole i Piara Singh Sambhi w znakomitej\nksi\u0105\u017cce Sikhizm. Wiara i \u017cycie, na 127 Hindus\u00f3w, kt\u00f3rzy zawi\u015bli na angielskiej\nszubienicy, 92 by\u0142o sikhami, a w\u015br\u00f3d 2645 skaza\u0144c\u00f3w deportowanych do\u017cywotnio do\nkolonii karnej na Wyspach Andama\u0144skich by\u0142o ich 2147. Gdy w 1947 roku Liga\nMuzu\u0142ma\u0144ska proponowa\u0142a im stan sikhijski w\n\u0142onie przysz\u0142ej federacji Pakistanu \u2013 odrzucili\npropozycj\u0119 i sw\u00f3j los zwi\u0105zali\nz Indiami. Wielu sikh\u00f3w uwa\u017ca\u0142o t\u0119 decyzj\u0119 za b\u0142\u0105d, zw\u0142aszcza\nwtedy, gdy kontakty z Delhi wygl\u0105da\u0142y katastrofalnie.<\/p>\n\n\n\n
W 1947 roku\nPend\u017cab zosta\u0142 podzielony i znaczna jego cz\u0119\u015b\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 po stronie\nPakistanu. Dwa i p\u00f3\u0142 miliona sikh\u00f3w musia\u0142o\nzostawi\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojego\ndobytku i przenie\u015b\u0107 si\u0119 do Indii.\nRozgoryczenie ros\u0142o \u2013<\/p>\n\n\n\n
\u201eMuzu\u0142manie dostali Pakistan, hindusi dostali Indie, a sikhowie ponie\u015bli najwi\u0119ksze straty\u201d. W Pend\u017cabie wci\u0105\u017c wrza\u0142o pod powierzchni\u0105 normalnego \u017cycia. Kolejnej iskry dostarczy\u0142a \u201ezielona rewolucja\u201d, kt\u00f3ra rolniczy Pend\u017cab zamieni\u0142a w spichlerz ca\u0142ego kraju. Ale dostatek przyci\u0105ga\u0142 tani\u0105 si\u0142\u0119 robocz\u0105 z biedniejszych stan\u00f3w, a co za tym idzie, zmienia\u0142y si\u0119 proporcje ludno\u015bci \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 sikhijska zacz\u0119\u0142a si\u0119 systematycznie kurczy\u0107 na rzecz hindus\u00f3w. W 1973 roku na zje\u017adzie w Anandpur Sahib, gdzie Guru Gobind Singh powo\u0142a\u0142 do \u017cycia Khals\u0119, uchwalono rezolucj\u0119 \u017c\u0105daj\u0105c\u0105 konstytucyjnego utworzenia Sikhijskiego Regionu Autonomicznego. Rz\u0105d w Delhi odpowiedzia\u0142 oburzeniem \u2013 Indira Gandhi obsesyjnie pragn\u0119\u0142a utrzyma\u0107 jedno\u015b\u0107 Indii, nawet za cen\u0119 politycznych intryg. <\/p>\n\n\n\n
Nikt, nawet w najczarniejszych my\u015blach, nie podejrzewa\u0142 jednak, \u017ce poparcie przez Kongres rywala Akali Dal \u2013 Sant Jarnail Singh Bhindranwala \u2013 doprowadzi do tragedii na tak\u0105 skal\u0119. Jednak z dnia na dzie\u0144 wiejski kaznodzieja, prostak bez wykszta\u0142cenia wymkn\u0105\u0142 si\u0119 spod kontroli Delhi i op\u0119ta\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 sikh\u00f3w ide\u0105 zemsty, radykalizmu i ortodoksji. Agituj\u0105c na rzecz Khalistanu, rozdrapywa\u0142 stare rany, wykorzystuj\u0105c religijn\u0105 i populistyczn\u0105 retoryk\u0119, zjednoczy\u0142 pod swoim sztandarem sfrustrowan\u0105 m\u0142odzie\u017c, biednych ch\u0142op\u00f3w i spo\u0142eczne m\u0119ty wyrzucone dotychczas poza nawias sikhijskiej spo\u0142eczno\u015bci. Swoj\u0105 popularno\u015b\u0107 budowa\u0142 na nienawi\u015bci do hindus\u00f3w, jednak Kongres nadal liczy\u0142, \u017ce kiedy Bhindranwal pokona Akali Dal, uda si\u0119 go w por\u0119 spacyfikowa\u0107, piek\u0105c dwie pieczenie na jednym ogniu. Gra by\u0142a niebezpieczna, ale Delhi nie zdawa\u0142o sobie sprawy, jak bardzo! <\/p>\n\n\n\n
Rz\u0105d nie zabroni\u0142 Bhindranwalowi agitacyjnych podr\u00f3\u017cy po kraju, nawet w\u00f3wczas, gdy by\u0142o wiadomo, \u017ce to z jego rozkazu mno\u017c\u0105 si\u0119 morderstwa na tle religijnym i etnicznym. Gin\u0105 wszyscy, kt\u00f3rzy narazili si\u0119 Bhindranwalowi \u2013 zar\u00f3wno hindusi, jak i sikhowie. I wtedy, gdy rz\u0105d nie mo\u017ce d\u0142u\u017cej przymyka\u0107 oczu na dzia\u0142alno\u015b\u0107 pend\u017cabskiego inkwizytora, przyw\u00f3dcy Akali Dal, w imi\u0119 sikhijskiej solidarno\u015bci (i by do reszty nie straci\u0107 popularno\u015bci) decyduj\u0105 si\u0119 na poparcie Bhindranwala i zmuszaj\u0105 Kongres do jego uwolnienia. Dziwna gra na zw\u0142ok\u0119 Delhi i uleg\u0142o\u015b\u0107 akalist\u00f3w wobec Santa sprawia, \u017ce wirus fanatyzmu szerzy si\u0119 bez przeszk\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n
Terror wykracza\nju\u017c poza mordowanie politycznych wrog\u00f3w \u2013 w zamachach\ncoraz cz\u0119\u015bciej gin\u0105 niewinni ludzie. Bhindranwal zaczyna prowadzi\u0107\nregularn\u0105 walk\u0119 przeciwko hindusom, za swoj\u0105 siedzib\u0119 i g\u0142\u00f3wny punkt dowodzenia\nobieraj\u0105c Z\u0142ot\u0105 \u015awi\u0105tyni\u0119 w Amritsarze. Mimo \u017ce Indira Gandhi w 1983 roku godzi\nsi\u0119 na cz\u0119\u015b\u0107 religijnych \u017c\u0105da\u0144 sikh\u00f3w, zar\u00f3wno przyw\u00f3dca Akali Dal \u2013 Longowal \u2013\njak i Bhindranwal uznaj\u0105 te decyzje za oszustwo. Czuj\u0105c, \u017ce Harmandir zapewnia\nmu bezpiecze\u0144stwo, Sant pozby\u0142 si\u0119 wszelkich hamulc\u00f3w \u2013 wykorzystuj\u0105c \u015bwi\u0119to\u015b\u0107\n\u015bwi\u0105tyni, wzywa sikh\u00f3w do brutalnej, krwawej walki z hindusami. W kana\u0142ach\n\u015bciekowych Z\u0142otej \u015awi\u0105tyni coraz cz\u0119\u015bciej znajdowane s\u0105 trupy ludzi z otoczenia\nLongowala, kt\u00f3ry dla Bhindranwala jest zbyt umiarkowany. Mimo dowod\u00f3w winy\nSanta policja nie przyjmuje do wiadomo\u015bci zg\u0142osze\u0144 o torturach, kt\u00f3rym\npoddawani s\u0105 polityczni wrogowie Bhindranwala z Akali Dal. Pend\u017cab staje si\u0119\nsynonimem anarchii, a Amritsar jest jego centrum. Z\u0142ota \u015awi\u0105tynia pod nosem\npolicji zosta\u0142a przekszta\u0142cona w fortec\u0119 i sk\u0142ad broni. Nikt nie rozumie\nopiesza\u0142o\u015bci rz\u0105du w Delhi \u2013 ani mordowani w Pend\u017cabie hindusi, ani umiarkowani\nsikhowie, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 uwierzy\u0107, jak daleko ich religia odesz\u0142a od dogmat\u00f3w\nwiary g\u0142oszonych przez Guru Nanaka. Wszyscy wiedz\u0105, \u017ce to nie jest wojna sprawiedliwa.<\/p>\n\n\n\n
W po\u0142owie kwietnia 1984 nast\u0119puje zsynchronizowane podpalenie 38 pend\u017cabskich dworc\u00f3w kolejowych. Administracja przestaje dzia\u0142a\u0107. W czerwcu przedstawiciele Akali Dal zapowiadaj\u0105 wstrzymanie wysy\u0142ki zbo\u017ca poza Pend\u017cab. Dopiero gro\u017aba odci\u0119cia reszty kraju od jego spichlerza powoduje dzia\u0142ania rz\u0105du. Indira Gandhi o\u015bwiadcza w telewizji, \u017ce wyczerpane zosta\u0142y wszystkie mo\u017cliwo\u015bci pokojowego rozwi\u0105zania konfliktu z \u201eszale\u0144cami bo\u017cymi\u201d pod wodz\u0105 Bhindranwala, i wysy\u0142a do Pend\u017cabu armi\u0119. Pi\u0105tego czerwca rozpoczyna si\u0119 operacja B\u0142\u0119kitna Gwiazda \u2013 szturm na Z\u0142ot\u0105 \u015awi\u0105tyni\u0119. W\u015br\u00f3d genera\u0142\u00f3w dowodz\u0105cych operacj\u0105 by\u0142o dw\u00f3ch sikh\u00f3w \u2013 ich zadaniem by\u0142o zdobycie Harmandiru i jednocze\u015bnie oszcz\u0119dzenie sanktuarium.<\/p>\n\n\n\n
Gdyby wojsko wprowadzono rok czy dwa lata wcze\u015bniej, by\u0142oby to mo\u017cliwe, ale w 1984 Z\u0142ota \u015awi\u0105tynia by\u0142a ju\u017c twierdz\u0105. Szturm powi\u00f3d\u0142 si\u0119 dopiero wtedy, gdy zdecydowano si\u0119 na u\u017cycie czo\u0142g\u00f3w. Du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 budowli zniszczono, sp\u0142on\u0119\u0142a tak\u017ce \u015bwi\u0105tynna biblioteka z bezcennymi manuskryptami. Bhindranwal zgin\u0105\u0142 od kuli, ale jeszcze wiele lat p\u00f3\u017aniej jego zwolennicy utrzymywali, \u017ce uda\u0142o mu si\u0119 uciec do Pakistanu i wr\u00f3ci doko\u0144czy\u0107 swoje dzie\u0142o. W walkach zgin\u0119\u0142o oko\u0142o dw\u00f3ch tysi\u0119cy os\u00f3b, w tym wielu pielgrzym\u00f3w, kt\u00f3rzy przybyli wtedy do Amritsaru uczci\u0107 rocznic\u0119 m\u0119cze\u0144stwa Guru Ard\u017cana.<\/p>\n\n\n\n
Zdobycie Z\u0142otej\n\u015awi\u0105tyni sikhowie uznali za zbezczeszczenie \u2013 wielu ludzi zadawa\u0142o sobie wtedy\npytanie, dlaczego Bhindranwala nie usuni\u0119to wcze\u015bniej, dlaczego zamiast\numacnia\u0107 umiarkowanych sikh\u00f3w, rz\u0105d w Delhi wola\u0142 przymyka\u0107 oczy na dzia\u0142ania\nszale\u0144ca op\u0119tanego nienawi\u015bci\u0105. Czy naprawd\u0119 trzeba by\u0142o czeka\u0107 tak d\u0142ugo?\nNawet umiarkowani dotychczas sikhowie atak na miejsce kultu uznali za \u015bwi\u0119tokradztwo\ni poczuli si\u0119 ura\u017ceni. Nieca\u0142e pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej, 31 pa\u017adziernika 1984\nroku, Indira Gandhi zosta\u0142a zabita przez dw\u00f3ch sikh\u00f3w ze swojej osobistej\nochrony \u2013 to mia\u0142a by\u0107 kara za naruszenie \u015bwi\u0119to\u015bci Z\u0142otej \u015awi\u0105tyni w\nAmritsarze.<\/p>\n\n\n\n
\u015amier\u0107 c\u00f3rki Nehru wywo\u0142a\u0142a fal\u0119 pogrom\u00f3w w ca\u0142ym kraju \u2013 z r\u0105k hindus\u00f3w zgin\u0119\u0142o kilka tysi\u0119cy sikh\u00f3w, ich mienie grabiono, podpalano sklepy, domy i gurdwary. Na stacje wje\u017cd\u017ca\u0142y poci\u0105gi pe\u0142ne pomordowanych sikh\u00f3w, a policja nie mog\u0142a znale\u017a\u0107 sprawc\u00f3w, nawet wtedy gdy jeszcze mieli krew na r\u0119kach. Do zaprowadzenia porz\u0105dku zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 Rajiv Gandhi, nowy premier Indii. Pierwszym krokiem by\u0142o zwolnienie internowanych przyw\u00f3dc\u00f3w Akali Dal, z Longowalem na czele. Mimo trwaj\u0105cych ci\u0105gle zamieszek w Pend\u017cabie Gandhi zaprosi\u0142 Longowala do Delhi i wkr\u00f3tce podpisano porozumienie zwi\u0119kszaj\u0105ce nieco autonomi\u0119 Pend\u017cabu, w zamian za co Akali Dal wyrzek\u0142o si\u0119 separatyzmu. Indie odetchn\u0119\u0142y z ulg\u0105, jednak 27 dni po podpisaniu porozumienia Longowal ginie od kul radykalnych sikh\u00f3w, kt\u00f3rzy zarzucili mu zdrad\u0119. W Pend\u017cabie wrze, na szcz\u0119\u015bcie niemal tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 Longowal przeci\u0105gn\u0105\u0142 na swoj\u0105 stron\u0119 dotychczasowych
politycznych przeciwnik\u00f3w \u2013 Tohr\u0119 Gurczarana Singha i Prakasha Singha Badala, kt\u00f3rzy okazali si\u0119 lojalni i podtrzymali swoje poparcie dla porozumienia z rz\u0105dem. W wyborach powszechnych w Pend\u017cabie zdecydowanie wygrali akali\u015bci \u2013 przejmuj\u0105c w\u0142adz\u0119, przej\u0119li tak\u017ce odpowiedzialno\u015b\u0107 za stan. Mimo \u017ce terror wybucha\u0142 jeszcze wielokrotnie, a w styczniu 1986 roku, w dniu \u015bwi\u0119ta narodowego Indii, radykalni studenci sikhijscy zaj\u0119li Z\u0142ot\u0105 \u015awi\u0105tyni\u0119 i wywiesili flag\u0119 Khalistanu, nie powt\u00f3rzy\u0142y si\u0119 ju\u017c tragiczne wydarzenia z 1984 roku.<\/p>\n\n\n\n
Ocean nie\u015bmiertelno\u015bci<\/strong><\/h4>\n\n\n\nAmritsar to\nsanskryckie s\u0142owo oznaczaj\u0105ce ocean nie\u015bmiertelno\u015bci, jednak sikhowie nazw\u0119\nmiasta t\u0142umacz\u0105 raczej jako \u201ezbiornik z nektarem\u201d. Amrit w tradycji sikhijskiej\nto w\u0142a\u015bnie \u00f3w nektar, czyli woda z cukrem, kt\u00f3rej picie towarzyszy wszystkim wa\u017cnym\nceremoniom sikhijskim, z najwa\u017cniejsz\u0105 \u2013 inicjacj\u0105 i przyj\u0119ciem do Khalsy\nna czele. Swoj\u0105 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 miasto zawdzi\u0119cza historii \u2013 to tu przebywa\u0142o wielu\nspo\u015br\u00f3d dziesi\u0119ciu guru, tu w Z\u0142otej \u015awi\u0105tyni spoczywa pod baldachimem \u015awi\u0119ta\nKsi\u0119ga \u2013 Guru Granth Sahib \u2013 ostatni guru sikhizmu. Ale w mie\u015bcie, w kt\u00f3rym\nprzelano tyle krwi, zar\u00f3wno sikhijskiej, jak i hinduskiej, trudno postronnemu\nobserwatorowi odnale\u017a\u0107 cho\u0107 \u015blady \u015bwi\u0119to\u015bci. Gwar ulicy zag\u0142usza odg\u0142osy\nb\u0119bn\u00f3w, kt\u00f3rymi rozbrzmiewaj\u0105 liczne gurdwary, a t\u0142ok sprawia, \u017ce w w\u0105skich\nuliczkach trzeba uwa\u017ca\u0107, \u017ceby nie wpa\u015b\u0107 pod riksz\u0119, zamiast oddawa\u0107 si\u0119\ng\u0142\u0119bokim duchowym rozwa\u017caniom. Prawdopodobnie to w\u0142a\u015bnie czuj\u0105 zagraniczni\ntury\u015bci, kt\u00f3rzy przyje\u017cd\u017caj\u0105 do Cz\u0119stochowy, zanim jeszcze dotr\u0105 na Jasn\u0105 G\u00f3r\u0119. Rozczarowanie.<\/p>\n\n\n\n
Chwile\nukojenia od otaczaj\u0105cego chaosu, w drodze do Z\u0142otej \u015awi\u0105tyni, mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w\nparku Jallianwala Bagh po\u015bwi\u0119conym pami\u0119ci dw\u00f3ch tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w Amritsaru\nzamordowanych w 1919 roku podczas masakry urz\u0105dzonej przez wojska genera\u0142a\nReginalda Dyera. Na placu zebra\u0142o si\u0119 wtedy dwadzie\u015bcia tysi\u0119cy manifestant\u00f3w,\nkt\u00f3rzy przyszli protestowa\u0107 przeciwko wprowadzonej przez Anglik\u00f3w ustawie, na\nmocy kt\u00f3rej brytyjskie w\u0142adze mog\u0142y uwi\u0119zi\u0107 bez s\u0105du ka\u017cdego Hindusa oskar\u017conego\no dzia\u0142alno\u015b\u0107 wywrotow\u0105. Dzisiaj w otoczonym murami parku, pe\u0142nym kwiat\u00f3w i\ndrzew, nadal mo\u017cna odnale\u017a\u0107 \u015blady po kulach skierowanych w bezbronnych ludzi.\nGenera\u0142 Dyer otrzyma\u0142 pochwa\u0142\u0119 dow\u00f3dztwa za sprawnie przeprowadzon\u0105 akcj\u0119.\nSpaceruj\u0105c w\u015br\u00f3d milcz\u0105cych pielgrzym\u00f3w, mia\u0142am ochot\u0119 powtarza\u0107 \u201eNie jestem\nAngielk\u0105! Nie jestem Angielk\u0105!\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Tylko kilkaset\nmetr\u00f3w dzieli\u0142o mnie od Harmandiru i nadal nie czu\u0142am nic szczeg\u00f3lnego. Mo\u017ce\ndlatego, \u017ce aby dotrze\u0107 do Z\u0142otej \u015awi\u0105tyni, trzeba si\u0119 przecisn\u0105\u0107 przez tysi\u0105ce\nkram\u00f3w oferuj\u0105cych przer\u00f3\u017cne dewocjonalia \u2013 od wielkich portret\u00f3w Guru Nanaka,\nprzez plakaty przedstawiaj\u0105ce nader realistycznie m\u0119cze\u0144sk\u0105 \u015bmier\u0107 Guru\nBahadura, po sikhijskie miecze, zwoje kolorowych turban\u00f3w i inne insygnia\ncz\u0142onk\u00f3w Khalsy.<\/p>\n\n\n\n
Jeszcze\ntylko zdj\u0119cie but\u00f3w w publicznej szatni, obmycie st\u00f3p, zakrycie g\u0142owy i jest:\n\u015bwi\u0119te miejsce sikh\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Z\u0142ota \u015awi\u0105tynia w Amritsarze, jako miejsce przechowywania \u015awi\u0119tej\nKsi\u0119gi, ma pozycj\u0119 wyj\u0105tkow\u0105. Usytuowana jest na wyspie, na \u015brodku sztucznego, prostok\u0105tnego jeziora. Sama budowla uwa\u017cana\njest za typowy przyk\u0142ad sikhijskiej architektury\nz bogactwem mozaik z lapis\u2013lazuli i onyksu, jasnymi, marmurowymi p\u0142ytami i\nmalowid\u0142ami \u015bciennymi przedstawiaj\u0105cymi sceny z \u017cycia Guru Nanaka. Mimo wielu\nelement\u00f3w typowych dla stylu mogolskiego z czas\u00f3w Szachd\u017cehana, \u0142\u0105cz\u0105cego\nsztuk\u0119 muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 i hindusk\u0105, Harmandir jest jednak miejscem absolutnie\noryginalnym. \u015apiewany przez ca\u0142y dzie\u0144 kirtan i wibruj\u0105cy d\u017awi\u0119k wielkich\nkot\u0142\u00f3w tworz\u0105 niepowtarzaln\u0105 atmosfer\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Kiedy po raz pierwszy zesz\u0142am po schodach do otoczonej wod\u0105 \u015bwi\u0105tyni,\npoczu\u0142am, \u017ce niebezpiecznie zbli\u017cam si\u0119 do stanu, kt\u00f3ry tak mnie \u015bmieszy u\ninnych. I nie chodzi\u0142o o ol\u015bniewaj\u0105ce pi\u0119kno architektury, genialn\u0105 symetri\u0119\nbudowli czy nawet o\u015blepiaj\u0105cy, w zachodz\u0105cym s\u0142o\u0144cu, blask Z\u0142otej \u015awi\u0105tyni.\nChodzi\u0142o o stopy, o cia\u0142o, a dok\u0142adniej o uczucie, \u017ce rozgrzany marmur wibruje\nd\u017awi\u0119kami olbrzymich kot\u0142\u00f3w i monotonnym, nieustannym \u015bpiewem setek\npielgrzym\u00f3w. I to nie tylko tych obok mnie \u2013 tutaj i teraz \u2013 ale wszystkich,\nkt\u00f3rzy przez prawie 500 lat recytowali w tym miejscu \u015bwi\u0119te teksty Guru Granth\nSahib. Dziwne doznanie \u2013 bardziej czu\u0107 ni\u017c widzie\u0107. Tym dziwniejsze, \u017ce\ndotkn\u0119\u0142o w\u0142a\u015bnie mnie. Nie szuka\u0142am prze\u017cy\u0107, ale raczej estetycznych wra\u017ce\u0144,\ntak cz\u0119sto zreszt\u0105 przys\u0142aniaj\u0105cych ca\u0142\u0105 reszt\u0119. Oczywi\u015bcie rejestrowa\u0142am\nmimowolnie barwne stroje sikh\u00f3w, bogate zdobienie \u0142uk\u00f3w, pod kt\u00f3rymi\nprzechodzi\u0142am, czy nawet zapach jedzenia unosz\u0105cy si\u0119 wok\u00f3\u0142 \u015bwi\u0105tynnej kuchni,\ngdzie w\u0142a\u015bnie rozdawano langar \u2013 tradycyjny wsp\u00f3lny posi\u0142ek. Ale wa\u017cniejsze\nby\u0142o w\u0142\u0105czenie si\u0119 w strumie\u0144 pielgrzym\u00f3w okr\u0105\u017caj\u0105cych \u015bwi\u0105tyni\u0119 zgodnie z\nruchem wskaz\u00f3wek zegara. Wa\u017cniejszy by\u0142 rytm, kt\u00f3ry zamienia\u0142 otaczaj\u0105cy nas\nchaos w poczucie \u0142adu, a m\u0119cz\u0105c\u0105 wielo\u015b\u0107 w koj\u0105ce poczucie jedno\u015bci. Po kilku\ngodzinach, kiedy s\u0142o\u0144ce zasz\u0142o, a ja wraca\u0142am do hotelu, wiedzia\u0142am ju\u017c,\ndlaczego sikhowie uwa\u017caj\u0105 to miejsce za \u015bwi\u0119te.<\/p>\n\n\n\n
Rok p\u00f3\u017aniej\nznowu by\u0142am w Indiach. Tym razem do Amritsaru jecha\u0142am nie sceptyczna, ale\nprzestraszona. Ba\u0142am si\u0119, \u017ce jedno z niewielu miejsc,\nkt\u00f3re uwiod\u0142o mnie nie tym, jak wygl\u0105da\u0142o, ale tym, czym by\u0142o, oka\u017ce\nsi\u0119
<\/p>\n\n\n\n
tylko mira\u017cem.\nMi\u0142o\u015bci\u0105 od pierwszego wejrzenia, kt\u00f3ra nie przetrwa\u0142a pr\u00f3by czasu. Chwilowym\nzauroczeniem. Wesz\u0142am i ju\u017c wiedzia\u0142am. To jednak jest mi\u0142o\u015b\u0107. Dojrza\u0142a,\nspokojna, trwa\u0142a. Ta, kt\u00f3ra daje poczucie, \u017ce si\u0119 wr\u00f3ci\u0142o, a nie przyjecha\u0142o.<\/p>\n\n\n\n
Teraz ju\u017c\nrozumiem fenomen \u015bwi\u0119tych miejsc \u2013 wcale nie chodzi o wydarzenia, kt\u00f3re si\u0119 tam\nrozegra\u0142y, relikwie czczone od pokole\u0144 ani nawet o krew przelan\u0105 w ich obronie.\nChodzi o powietrze g\u0119ste od modlitw, chodzi o nadziej\u0119, z kt\u00f3r\u0105 przychodz\u0105 tam\nludzie. Chodzi o wiar\u0119.<\/p>\n\n\n\n
ANNA SIEWIERSKA-CHMAJ, ur. 1975, dr politologii, zajmuje si\u0119 j\u0119zykiem polityki i komunikacj\u0105 mi\u0119dzykulturow\u0105. Adiunkt w Wy\u017cszej Szkole Informatyki i Zarz\u0105dzania w Rzeszowie. Wsp\u00f3\u0142tworzy Mi\u0119dzyuczelniany Instytut Bada\u0144 nad Cywilizacjami WSIiZ i WSE im. J. Tischnera. Wyda\u0142a: J\u0119zyk polskiej polityki (Rzesz\u00f3w 2006).<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u201eZnak\u201d, nr 610, marzec 2006 Amritsar \u2013 \u015bwi\u0119te miasto Sikh\u00f3w Anna Siewierska-Chmaj Teraz ju\u017c rozumiem fenomen \u015bwi\u0119tych miejsc \u2013 wcale nie chodzi o wydarzenia, kt\u00f3re si\u0119 tam rozegra\u0142y, relikwie czczone od pokole\u0144 ani nawet o krew przelan\u0105 w ich obronie. Chodzi o powietrze g\u0119ste od modlitw, chodzi o nadziej\u0119, z kt\u00f3r\u0105 przychodz\u0105 tam ludzie. Chodzi […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-204","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/edmor.tktj.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/204","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/edmor.tktj.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/edmor.tktj.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edmor.tktj.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/edmor.tktj.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=204"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/edmor.tktj.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/204\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/edmor.tktj.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=204"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}